06/12/2018

Châu Á trong cảnh giác với dịch tả heo châu Phi

Khi dịch tả heo châu Phi (African Swine Fever - ASF) bùng phát ở Trung Quốc, là nơi có khoảng nửa số lượng heo trên thế giới, nó không chỉ gieo rắc nỗi sợ cho ngành chăn nuôi heo ở Trung Quốc mà còn là cả ngành chăn nuôi heo toàn cầu. Phóng viên ISA Q TAN đem đến một cái nhìn tổng quát và chiều hướng tình hình dịch bệnh hiện nay. 

Đầu năm nay, khi ASF tàn phá ngành chăn nuôi heo ở Đông Âu, đã có những mối quan tâm về chuyện gì sẽ xảy ra và khi nào vi-rút có thể lan đến Trung Quốc, nơi được xem là có ngành chăn nuôi heo có tầm cỡ lớn và quan trọng nhất trên thế giới.

Đầu tháng 8, Bộ nông nghiệp của Trung Quốc xác nhận ổ dịch bệnh đầu tiên xuất hiện ở vùng đông bắc tỉnh Liêu Ninh. Tại một trang trại với một đàn heo 383 con ở quận Shenbei của thành phố Thẩm Dương, báo cáo có 47 con heo chết vì dịch bệnh.

Cho dù không rõ vi-rút bắt đầu ở đâu, nhưng báo chí ở Trung Quốc đã nhận định ổ dịch có thể đã xuất hiện vào đầu tháng 4. Các chủ trang trại cho rằng lần cuối cùng họ nhập heo mới vào trại là vào tháng 3, khi họ có 100 con nhập trại từ tỉnh Cát Lâm. Đến tháng 4, một số heo bị bệnh và chết, nhưng chủ trại không thông báo với chính quyền.

Hai tuần sau đó, đợt dịch bùng phát lần thứ hai được xác nhận ở tại một nhà máy giết mổ của một công ty chế biến thịt heo lớn nhất Trung Quốc, Henan Shuanghui Investment & Development, một đơn vị thành viên của WH Group Ltd, một trong những nhà sản xuất thịt heo lớn nhất thế giới.

Từ đó, dịch bệnh bắt đầu lan rộng và tuần cuối cùng của tháng 10, bộ nông nghiệp xác nhận là có thêm 2 trường hợp nữa ở vùng tây nam tỉnh Vân Nam và trung tâm tỉnh Hồ Nam, nâng tổng số lên 49 trường hợp ở 12 tỉnh, trong đó 26 trường hợp nằm ở vùng đông bắc Trung Quốc (Xem bảng 1)

Bảng 1: Tình hình dịch bệnh ASF ở Trung Quốc vào ngày 25/10/2018.













Rất khó để ngăn chặn lây lan

Theo tổ chức Thú y thế giới (OIE), vi-rút ASF được tìm thấy trong tất cả các dịch cơ thể và tế bào của heo nhiễm bệnh. Vi-rút ASF thường lây nhiễm thông qua sự tiếp xúc trực tiếp với heo đã nhiễm bệnh hoặc ăn thức ăn làm từ nguyên liệu có chứa mầm bệnh chưa được xử lý. Bị ruồi, ruồi xanh và ve cắn, chuồng trại, các phương tiện, thiết bị hoặc quần áo bị nhiễm bệnh có thể lan truyền vi-rút đến những con vật dễ bị nhiễm bệnh.

Có lẽ điều đáng lo ngại nhất của tất cả, OIE nhận thấy rằng hiện tại chưa có biện pháp xử lý nào để bất hoạt vi-rút ASF, hoạt tính của chúng có thể tồn tại nhiều tháng trong các sản phẩm thịt heo đã chế biến. Tỉ lệ tử vong có thể lên đến 100% khi một khi đàn heo bị nhiễm bệnh, vấn đề là dù heo còn sống nhưng sẽ ở thể mãn tính có thể mang vi-rút suốt đời.

Với đặc tính vi-rút này, việc phòng chống lây lan là một khó khăn lớn. Kể từ ổ dịch đầu tiên, chính quyền Trung Quốc đã thiết lập các biện pháp để kiểm soát và ngăn chặn lây lan, bao gồm tiêu hủy những đàn bị nhiễm bệnh, ngăn chặn vận chuyển trong và giữa các tỉnh, cấm thị trường mua bán heo sống và cấm sử dụng thức ăn thừa và phụ phẩm của heo trong thức ăn chăn nuôi. Dù vậy, dịch bệnh vẫn còn tiếp tục.

Ảnh hưởng thị trường

Pan Chenjun, chuyên gia phân tích đạm động vật của Rabobank, đã chia sẻ với tạp chí Asian Pork rằng nhìn chung, tổng số con heo bị nhiễm bệnh vẫn nhỏ hơn tổng số lượng heo của cả nước, nhưng lệnh cấm vận chuyển từ các tỉnh có dịch bệnh và tỉnh lân cận bị ảnh hưởng trực tiếp.

“Ảnh hưởng này rất là rõ rệt. Nhiều vùng, đặc biệt miền đông và nam Trung Quốc, đồng thời các tỉnh vùng Tây Nam, có lượng heo cung cấp thấp và giá tăng do lệnh cấm vận chuyển heo sống”, cô ấy lý giải.

Trong một báo cáo tiêu đề là “Dịch tả heo châu Phi thay đổi bức tranh của đạm thế giới” được đăng vào tháng 9, Rabobank nhận thấy rằng lệnh cấm vận chuyển đã dẫn đến những ‘xáo trộn đáng kể’ trong các nguồn cung cấp heo và thịt heo. Lượng heo dư thừa làm gánh nặng cho thị trường khi các nhà sản xuất tìm cách giải phóng số lượng heo không nhiễm bệnh một cách nhanh chóng.

Trong khi đó, ở những vùng đô thị với một số vùng phía đông và nam Trung Quốc không sản xuất trực tiếp, giá có thể lên đến 40% vì lệnh cấm vận chuyển đã được áp dụng.

Với Tết âm lịch là dịp lễ quan trọng nhất của người dân Trung Quốc và nhu cầu thịt ở đỉnh điểm, có rất nhiều mối lo ngại về việc không đủ heo cung cấp cho thị trường. Truyền thông địa phương cho biết Bộ Nông Nghiệp đã đưa ra cảnh báo về giá cao trong dịp lễ tết, câu hỏi về nguồn cung cấp vẫn còn hiện hữu.

Dịch bệnh ASF bùng phát ở Bỉ, được cho rằng là do heo rừng chứa mầm bệnh ASF vào tháng 9/ 2018, có thể mang rủi ro đến Pháp và Đức, là hai đất nước xuất khẩu heo quan trọng ở EU




Các nước lân cận phản ứng

Ngay khi các ổ dịch đầu tiên được báo cáo, các nước lân cận, đầu tiên là Hàn Quốc và Nhật Bản, đã cấm heo và các sản phẩm thịt heo từ Trung Quốc và thực hiện các biện pháp kiểm soát và kiểm dịch nghiêm ngặt hơn tại các cảng nhập. Cả hai quốc gia đều đã thu giữ sản phẩm thịt heo nhiễm ASF tại các sân bay của mình.

Đầu tháng 9, Tổ chức Nông Lương của Liên Hợp Quốc (FAO) đã tổ chức Hội nghị khu vực khẩn cấp về vấn đề giảm thiểu rủi ro và chuẩn bị sẵn sàng để đối phó với bệnh dịch tả heo châu Phi tại Bangkok, Thái Lan, với sự tham dự của các thẩm quyền về thú y từ các nước ASEAN, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Mông Cổ, các chuyên gia từ các viện nghiên cứu và đại diện của các tổ chức tư nhân trong khu vực, các đối tác phát triển, OIE và FAO.

Một trong những điểm nổi bật của hội nghị là biện pháp đánh giá rủi ro nhanh chóng của các nước khác nhau về mối đe dọa của ASF, giúp tìm ra được điểm mạnh và điểm yếu của từng đất nước khi đối phó với dịch bệnh.

Họ cũng đồng thời đưa ra một mô hình cơ bản cho mỗi đất nước và kế hoạch chuẩn bị của từng khu vực để chống lại dịch bệnh (Xem bảng 2)

Bảng 2: Những chiến lược và gợi ý để kiểm soát ASF

Những chiến lược và gợi ý để ngăn chặn lây lan và kiểm soát ASF bao gồm:

  • Áp dụng nghiêm ngặt các phương pháp kiểm dịch tại các điểm xuất/ nhập cảnh của quốc gia, đặc biệt khi có biên giới địa lý chung;
  • Nâng cao nhận thức của người chăn nuôi heo về việc thực hiện nghiêm ngặt an toàn sinh học trang trại của họ;  
  • Tăng cường phát hiện sớm và báo cáo bệnh cho cơ quan thú y để có biện pháp phù hợp và kịp thời.
  • Ngăn chặn chăn nuôi heo nhà trong khu vực có nhiều heo rừng
  • Hạn chế ở mức nhiều nhất có thể, về việc sử dụng thức ăn thừa trong thức ăn chăn nuôi.
  • Trang trại phải được giữ gìn tốt, có rào chắn cho heo

Giữ ASF ở vịnh

Việt Nam, Philippines và Thái Lan, là ba nước sản xuất heo lớn của khu vực ASEAN, đã lập ra các biện pháp giữ ASF ra khỏi biên giới và ngăn chặn sự lây lan, bao gồm áp dụng cấm nhập khẩu, và tịch thu các sản phẩm từ các nước bị cấm ở tất cả các cảng nhập.

Nhà sản xuất trong khu vực đồng thời được yêu cầu để tăng an toàn sinh học ở các trang trại của họ, bao gồm các chính quyền nhà nước lập ra những hướng dẫn về sử dụng các sản phẩm dư thừa từ máy bay và tàu biển tại các sân bay và cảng biển quốc tế ngăn chặn sử dụng lại nó trong thức ăn chăn nuôi.

VIệt Nam có đường biên giới dài giáp Trung Quốc và có nhiều giao dịch trực tiếp với Trung Quốc có nhiều nguy cơ cao, đặc biệt là khi Vân Nam có bệnh dịch. Các chuyên gia trong ngành đều đồng tình là Việt Nam sẽ có thể bị ảnh hưởng, và câu hỏi là khi nào dịch ASF sẽ bắt đầu ở nước này, vì thông thường tất cả các dịch bệnh ở Trung Quốc sẽ xảy ra ở nước này.

Cho dù việc cấm nhập khẩu đã được áp dụng, mua bán trái phép heo sống thường xảy ra ở biên giới hai nước. Vì những hoạt động này thường diễn ra ở làng nhỏ chứ không ở các cửa biên giới, nó rất khó để kiểm soát.

Một trong những mối lo của đất nước là tác dụng của ASF không chỉ xảy ra ở trong sản xuất mà còn ở trong tiêu dùng.

“Nếu ASF được phát hiện ở Việt Nam, điều này rất có khả năng diễn ra, việc tiêu hủy heo sẽ xảy ra, mọi người có thể sợ ăn thịt heo và nhu cầu sẽ giảm sẽ kéo theo giá giảm. Bên cạnh đó, nhu cầu cho thịt heo có chứng chỉ chất lượng cao không có bệnh sẽ tăng lên.

“Điều này ảnh hưởng lên các nhà chăn nuôi nhỏ lẻ kém chất lượng vì họ không có vệ sinh phù hợp và kiểm soát được dịch bệnh” David John Whitehead, chủ tịch của tập đoàn Mavin chia sẻ với tạp chí Asian Pork.

Nguy cơ thấp nhưng sẵn sàng

Tại Hội nghị khẩn cấp của FAO tại Bangkok, Philippines mà môt những những nước được nhận xét là ít có nguy cơ lây nhiễm ASF, nhưng những mối quan ngại vẫn còn. Trong khi trước đó Philippines đã cấm heo và sản phẩm từ heo từ Trung Quốc vì FMD, nhưng ngành du lịch giữa hai nước cũng còn rất phát triển.

“Đúng thật là người Philippines ở nước ngoài sinh sống và du lịch mang các sản phẩm thịt heo của Trung Quốc về nước, nhưng khối lượng được xem là không đáng kể”, Giám đốc của Phòng ngành chăn nuôi Ronnie Domingo nói với tạp chí Asian Pork.

Tiến sĩ Domingo còn kêu gọi về việc giáo dục thêm không chỉ cho nhà sản xuất mà còn người dân về dịch bệnh và cách có thể hạn chế sự lây lan của bệnh.

“Tất cả nhà chăn nuôi heo nên tham gia vào các biện pháp an toàn sinh học chặt chẽ cho trại của họ và ngay lập tức báo cho cơ quan thú y khi phát hiện bệnh để có hành động phù hợp và nhanh chóng” ông ấy nói.

Thái Lan đang trong cảnh giác

Thái Lan cũng đồng thời phải tăng cường kiểm soát biên giới để bảo vệ đất nước khỏi ASF.

Cơ quan phát triển chăn nuôi của Thái Lan (DLD) cũng đã thắt chặt giám sát tại các trạm kiểm dịch biên giới để ngăn chặn buôn lậu heo sống và sản phẩm thịt heo.

Việc này dẫn đến DLD ngăn chặn gần 9 tấn thịt heo sữa đông lạnh không rõ nguồn gốc ở 4 nhà kho lạnh trong nước. Hai nhà kho nằm gần biên giới Campuchia và còn lại là ở ngoại ô Bangkok.

Vì vi-rút ASF có thể được phát tán qua quần áo và sản phẩm thịt heo, DLD cũng kiểm soát khách du lịch từ Trung Quốc đến từ những khu vực có dịch bệnh ASF. Thêm vào đó, đặc biệt quan tâm hơn với những cá nhân làm việc tại các trang trại heo ở Trung Quốc. Nhưng có lẽ chiến lược này có thể phát hiện bệnh trễ vì thời gian ủ bệnh kéo dài 2 tuần.

Ảnh hưởng lên thế giới

Từ khi dịch bệnh ASF xảy ra ở Trung Quốc, Bỉ và các nước Đông Âu không bị ảnh hưởng trước đây cũng đã báo cáo trường hợp phát hiện ASF.

Dịch bệnh ở Bỉ là một mối lo ngại và sản phẩm của nước này đã bị cấm ở các thị trường chủ chốt. Dù Bỉ chỉ chiếm khoảng 2,5% tổng số heo xuất khẩu của khối EU, nó có vị trí địa lý gần Đức và Pháp, cả hai đều là những nước xuất khẩu lớn, khiến hai nước này gặp rủi ro với khả năng gây ra thiệt hại lớn hơn.

Rabobank cho rằng an toàn sinh học chặt chẽ đã được áp dụng ở châu Âu, “nhưng nếu heo rừng mang mầm bệnh ASF vào các nước xuất khẩu lớn như Pháp và Đức, thì thương mại thế giới sẽ bị ảnh hưởng trầm trọng. Bất kỳ sự gián đoạn nào trong xuất khẩu từ các đối tác thương mại hàng đầu của EU sẽ cho châu Á với ít sự lựa chọn.

Khách du lịch mang theo sản phẩm từ thịt heo, có thể chứa vi-rút ASF sống qua nhiều tháng, là một đường lây truyền tiềm năng cho dịch bệnh phát tán. Hình ảnh: Patrick Rogue/Wikipedia Commons




Những bước tiến tới

Một số nhà quan sát đã thấy được mặt tốt thông qua dịch bệnh ASF hiện nay ở Trung Quốc

“[Dịch bệnh ASF] sẽ đẩy nhanh hơn đến hiện đại hóa của ngành heo Trung Quốc để có thể kiềm chế được chi phí và hư tổn” chia sẻ bởi Martin Hjorth Jensen từ Công ty tư vấn Carthage & MRJ Agritech , thêm vào đó Trung quốc sẽ tiếp tục sản xuất và tiêu dùng dù có ASF. Tuy nhiên, chính phủ và ngành cần phải thay đổi cách quản lý và kiểm soát dịch bệnh.

John Car chuyên viên tư vấn trong ngành chăn nuôi heo nói thêm rằng “ những trang trại hiện đại hóa, họ cần phải nâng cao nghiệp vụ chăm sóc thú y và an toàn sinh học chuyên nghiệp hơn”.

Với tiềm năng thiếu hụt nguồn cung cấp, Trung Quốc có thể nhập khẩu nhiều hơn trong những tháng tới, đặc biệt là Tết âm lịch.

Rabobank nói rằng Trung Quốc và các nước ảnh hưởng bởi ASF đang cố gắng cách ly và tiêu diệt các nguồn bệnh nhưng thời gian phục hồi sẽ lâu. Trong khi giá heo vẫn cao, người tiêu dùng Trung Quốc có thể thay thế bằng nguồn đạm khác như gà, cá nuôi hoặc bò.

Gần 3 tháng kể từ ngày Trung Quốc thông báo về dịch bệnh đầu tiên, giới quan sát vẫn không biết bệnh ASF sẽ lây lan tới đâu trong những tháng tới, nhưng Rabobank kết luận rằng,  “ Điều rõ ràng là khả năng quy mô tăng theo nhu cầu và khả năng có nguy cơ lây bệnh có lẽ chưa bao giờ lớn hơn bây giờ hết”


Nguồn: Tạp chí Asia Pork November/December 2018 

Biên dịch: Công Ty TNHH Vương Sơn